|
|
Serwis Krajowego Punktu Kontaktowego jest w trakcie reorganizacji.
Oglądają Państwo część archiwalną poświęconą 6. Programowi Ramowmu.
Aktualne informacje dotyczące 7. Programu Ramowego oraz bieżącej działalności KPK znajdą Państwo w nowym dziale pod adresem http://www.kpk.gov.pl. Za wynikłe z tego powodu utrudnienia, serdecznie przepraszamy. :) KPK :: 6PR :: P7 (SOC) :: Obywatele i sprawowanie władzy w społeczeństwie opartym na wiedzy
Wpływ małych i średnich przedsiębiorstw przemysłu spożywczego na dynamikę rozwoju lokalnego (Innovation dans les petits et tres petits enterprises et dynamique du developpement local),
projekt realizowany w ramach V Programu Ramowego UE (III Program Horyzontalny HUMAN POTENTIAL), Akronim INNOVALOC (Kontrakt nr HPSE-CT-1999-00024) W grudniu 1998 r. Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej w Warszawie rozpoczął współpracę z Uniwersytetem Algarve w Faro w Portugalii. Celem współpracy była realizacja wspólnego programu badawczego, finansowanego z funduszy V PR UE. Kontrakt z Komisją Europejską na sfinansowanie wspólnego programu badawczego pt. "Innovation dans les petits et tres petits enterprises et dynamique du developpement local" (Wpływ małych i średnich przedsiębiorstw przemysłu spożywczego na dynamikę rozwoju lokalnego) został podpisany 31.01.2000 r. W części polskiej projekt był współfinansowany także ze źródeł KBN. W projekcie badawczym brały udział następujące ośrodki naukowe: Uniwersiteit Gent - Belgia; ENSA Montpellier - Francja; Universita Cattolica del S.Cuore di Piacenza - Włochy; Rural Economy Research Centre Dublin - Irlandia; University of Bath School of Management - Wielka Brytania; Univesidade do Algarve - Portugalia (koordynator projektu); Instituto Superior de Agronomia do Lisboa - Portugalia; Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej w Warszawie - Polska. Ze strony polskiej projekt realizował zespół pracowników Zakładu Ekonomiki Przemysłu Spożywczego IERiGŻ, tj. mgr I. Szczepaniak i mgr M. Wigier, pod opieką naukową prof. dr hab. R. Urbana i dr J. Rowińskiego. Harmonogram badań realizowanych w ramach projektu został pierwotnie zaplanowany na okres 36 miesięcy począwszy od 1.02.2000 r. do 31.01.2003 r. W dniu 3.07.2002 r., na wniosek koordynatora, Komisja Europejska wydała zgodę na przedłużenie realizacji badań do 31.12.2003 roku, tj. o 11 miesięcy. W rezultacie realizacja projektu badawczego trwała 47 miesięcy. Celem prowadzonych badań było: Badania prowadzone przez zespół badawczy podzielone zostały na cztery etapy: W dalszej kolejności przygotowano założenia metodologiczne do budowy ankiety oraz skonstruowano jednolity dla wszystkich partnerów jej wzór. Opierając się na danych GUS, informacjach z systemu REGON, wywiadach bezpośrednich w lokalnych instytucjach administracji publicznej i samorządowej woj. kujawsko-pomorskiego dokonano losowania i wstępnej selekcji próby przedsiębiorstw do badań ankietowych. Same badania ankietowe przeprowadzono w woj. kujawsko-pomorskim metodą wywiadu bezpośredniego. Zebrane w ten sposób dane statystyczno-ekonomiczne dotyczyły 36 małych i bardzo małych przedsiębiorstw przemysłu spożywczego. W tym samym czasie takie badania przeprowadzili również pozostali partnerzy projektu w około 400 przedsiębiorstwach. W oparciu o przeprowadzoną regionalną analizę makroekonomiczną oraz wyniki badań ankietowych zidentyfikowano wewnętrzne i zewnętrzne czynniki wpływające na innowacyjność przedsiębiorstw jak również czynniki innowacyjności, które dynamizują rozwój lokalny. Udało się wskazać podstawowe źródła wsparcia MSP oraz specyficzne instrumenty pobudzania procesów innowacyjnych w przedsiębiorstwach. Realizowanym w tym etapie wątkiem badań była także polityka regionalna w poszczególnych krajach europejskich, zarówno będących członkami UE, jak i kandydujących do członkostwa. Każdy zespół badawczy przygotował materiał dotyczący polityki regionalnej realizowanej w swoim kraju. Zespół polski przygotował ponadto materiał na temat polityki regionalnej w krajach kandydujących do członkostwa w UE. Syntetyczne wyniki zrealizowanych przez zespół polski w ramach tematu badawczego prac merytorycznych można podzielić na trzy zasadnicze części: 1. Analiza społeczno-ekonomicznych parametrów rozwoju województwa kujawsko-pomorskiego Powstałe po 1 stycznia 1999 r., poprzez połączenie większości obszaru dawnych województw: bydgoskiego, toruńskiego i włocławskiego, woj. kujawsko-pomorskie o powierzchni 17970 km2 zamieszkiwało w 1997 roku 2098 tys. osób. W ostatnich latach liczba ludności regionu nieco wzrosła, mimo ujemnego salda migracyjnego, co było rezultatem dodatniego przyrostu naturalnego. Poziom urbanizacji województwa jest przeciętny i wynosi niewiele ponad 60%, zaś gęstość zaludnienia - 117 osób/km2. W strukturze pracujących w gospodarce województwa największą rolę odgrywały usługi wraz z budownictwem (49,9 % ogółu pracujących), następnie przemysł (24,7 %) i rolnictwo, leśnictwo oraz rybołówstwo (25,4%). Produkcja przemysłowa była dość rozproszona. Udziałów trzech najważniejszych z punktu widzenia wartości produkcji sprzedanej działów przemysłu stanowił 55% wartości ogółem jego produkcji sprzedanej. Niewielkiej koncentracji produkcji przemysłowej towarzyszyło duże rozproszenie podmiotów gospodarczych w przestrzeni. Według danych GUS z końca 1998 roku, wśród ponad 17tys. przedsiębiorstw przemysłowych, aż 88,6% stanowiły firmy bardzo małe (o zatrudnieniu do 9 osób), 7,9% firmy małe (o zatrudnieniu 10-49 osób), 2,6% firmy średnie (o zatrudnieniu 50-249 osób), a tylko 0,9% firmy duże (zatrudniające 250 osób i więcej). Nieco mniejsze rozproszenie organizacyjne występowało w przemyśle spożywczym. Firmy bardzo małe stanowiły 75,2% wszystkich podmiotów branży, firmy małe 18,2%, firmy średnie 4,6%, a firmy duże prawie 2%. Sektor MSP dominował zatem ilościowo w strukturze podmiotowej woj. kujawsko-pomorskiego, tak przemysłu ogółem (ponad 99%) jak i przemysłu spożywczego (98%). Mniej elastyczny niż w innych regionach Polski był rynek pracy. Świadczyła o tym zarówno wyższa od średniej krajowej stopa bezrobocia, jak i niepokojąco duża liczba osób młodych wśród osób pozostających bez pracy. Dochody do dyspozycji gospodarstw domowych kształtowały się na poziomie o około 10% niższym niż średnio w kraju. Struktura dochodów ludności wskazywała na dużą rolę rolnictwa w regionie. O pozycji konkurencyjnej przemysłu województwa świadczą natomiast strumienie handlu zagranicznego. W latach 1994-1998 nastąpił wzrost wartości zarówno eksportu, jak i importu. Wielkość importu zwiększała się w tempie wyższym niż eksportu. W 1998 r. wartość deficytu w obrotach handlowych wyniosła 162 mln USD. Pomimo niekorzystnych tendencji w latach 1994-1998 tempo wzrostu wartości eksportu województwa przekraczało średnią krajową. Jednocześnie wzrastał udział regionu w eksporcie Polski ogółem. Wskaźnik udziału eksportu w produkcji sprzedanej przemysłu województwa kształtował się na średnim krajowym poziomie około 16%. Firmy regionu utrzymywały stosunki handlowe głównie z krajami UE. Średni udział UE w całości eksportu w latach 1994-1998 wynosił 77,5%. Woj. kujawsko-pomorskie charakteryzowała stosunkowo niska atrakcyjność inwestycyjna. Wpłynęły na nią przede wszystkim: będąca pochodną niskich dochodów ludności niewielka chłonność rynku, słaby rozwój infrastruktury otoczenia biznesu oraz niska atrakcyjność turystyczna. Wzrost gospodarczy woj. kujawsko-pomorskiego uzależniony będzie od umiejętności wykorzystania walorów regionu, właściwej strategii rozwoju regionalnego, napływu kapitału zagranicznego w formie inwestycji bezpośrednich, zdolności do absorpcji środków w ramach funduszy przedakcesyjnych oraz przede wszystkim od innowacyjności i dynamiki rozwoju przedsiębiorstw. Przedsiębiorczość w MSP jest bowiem jednym z ważniejszych elementów stanowiących o dynamice rozwoju lokalnego. Stwarza ludności wiejskiej możliwość uzyskiwania dochodów alternatywnych do działalności rolniczej, uzupełniających lub zastępujących dochody rolnicze. Szczególne przy tym znaczenie ma przetwórstwo rolno-spożywcze, dla którego produkcja rolna stanowi zaplecze surowcowe. Rozwój lokalnego przetwórstwa rolno-spożywczego stwarza przesłanki dla dynamizacji produkcji rolniczej, tj. zwiększania jej rozmiarów, specjalizacji, koncentracji, wdrażania nowych produktów. Sprzyja także tworzeniu powiązań integracyjnych między producentami i przetwórcami. Aktywizacja przetwórstwa lokalnego wpływa na: zmniejszenie bezrobocia, zmianę struktury społeczno-zawodowej mieszkańców wsi, poprawę wyposażenia w infrastrukturę. Małe firmy zlokalizowane na obszarach wiejskich przyczyniają się do zwiększenia regionalnej różnorodności produktów żywnościowych i wprowadzania innowacji w tym zakresie. Małe i średnie firmy rozwijają się przede wszystkim w takich sektorach przetwórstwa, które nie wymagają skomplikowanych technologii, rozbudowanej infrastruktury technicznej czy dużych nakładów kapitałowych. 2. Identyfikacja i analiza czynników wpływających na innowacyjność małych i bardzo małych firm przemysłu spożywczego na terenie województwa kujawsko-pomorskiego Z punktu widzenia innowacyjności małych i bardzo małych przedsiębiorstw przemysłu spożywczego ważne są zarówno czynniki wewnętrzne, jaki i zewnętrzne. Spośród czynników wewnętrznych istotna jest wielkość firmy, mierzona wielkością zatrudnienia, wartość i pochodzenie kapitału założycielskiego, wysokość wydatków inwestycyjnych na zakup wyposażenia i czas działalności firmy. Bardziej innowacyjne są firmy o większym zatrudnieniu (a więc firmy małe, a nie bardzo małe), angażujące wyższy kapitał, którego źródłem są przede wszystkim środki własne, wykazujące większą aktywność inwestycyjną i mające już co najmniej kilkuletnią tradycję w prowadzeniu działalności. Nie zawsze natomiast z innowacyjnością związany jest wzrost obrotów i rentowności firmy. Ważne z całą pewnością są także czynniki związane z osobą kierującego przedsiębiorstwem. Jego wiek (raczej średni niż młody), duże doświadczenie zawodowe i długi okres pracy w firmie miały istotny wpływ na poziom innowacyjności. Podobnie duże znaczenie miał fakt przeprowadzania przez firmę szkoleń i prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej. Firmy posiadające lepiej wyszkolonych pracowników, korzystające z osiągnięć sfery badawczo-rozwojowej, posiadające różnego rodzaju patenty i zainteresowane wprowadzaniem wyższych standardów jakościowych, były zdecydowanie bardziej innowacyjne. Spośród czynników zewnętrznych wpływających na poziom innowacyjności na czoło wysuwają się sygnały rynkowe płynące głównie od klientów i konkurentów, ale także impulsy od kooperantów i jednostek B&R. Rosnąca konkurencja na rynku, istotna zwłaszcza dla firm mających zasięg poza regionalny, jak również rozproszenie odbiorców i związana z tym większa dywersyfikacja ich potrzeb, wymuszały na podmiotach prowadzenie działalności innowacyjnej. Również specjalne wymagania jakościowe, produkcyjne, logistyczne, i in. zgłaszane przez największych klientów sprzyjały podejmowaniu działań proinnowacyjnych. Firmy innowacyjne konkurowały przy tym nie tylko ceną, ale także jakością i innowacyjnością swoich produktów. Podobnie jak rozproszenie odbiorców, także rozproszenie bazy surowcowej miało związek z ogólnym poziomem innowacyjności. Na innowacyjność organizacyjną z kolei największy wpływ wywarli zewnętrzni konsultanci z dziedziny technologii informatycznych, kontroli jakości, badań marketingowych oraz jednostki B&R. To oni kreowali nową jakość zarządzania. Firmy innowacyjne znacznie częściej były również członkami różnego rodzaju organizacji branżowych, handlowych, i in. Uwarunkowania regionalne i makroekonomiczne nie miały większego wpływu na działalność innowacyjną firm. Firmy innowacyjne wskazywały co prawda na regionalne czynniki ułatwiające im funkcjonowanie (dostępność siły roboczej, surowców, innych towarów i usług, dostęp do rynków zbytu, poziom rozwoju łączności), ale nie nadawały im większego znaczenia. Jeszcze niższy wpływ przypisywano uwarunkowaniom ogólnogospodarczym. Za dość istotny czynnik z punktu widzenia innowacyjnoci uznano tylko pomoc publiczną, ze środków krajowych i regionalnych. Wyniki badań wskazują jednoznacznie, że firmy małe i średnie przeznaczały bardzo mało środków finansowych na działalność innowacyjną. Jednocześnie w ciągu ostatnich 5 lat aż 72% spośród badanych firm wprowadziło innowacje produktowe, zaś 67% innowacje w zakresie procesów technologicznych. Najważniejsze innowacje produktowe dotyczyły zastosowania nowych składników produktów (72%), nowego wyglądu produktu (25%) oraz nowych rodzajów opakowań. W efekcie podjętych w tym okresie działań innowacyjnych, w 2000 r. ponad 20% udział nowych produktów w obrotach ogółem uzyskało 19% firm, a 11-20% udział odnotowało 12% firm. Innowacje w zakresie organizacji pracy wprowadziło aż 81% spośród badanych firm, w zakresie organizacji produkcji 58%, w zakresie zarządzania 44%, w zakresie funkcjonowania komórek ekonomiczno-finansowych 31%, służb handlowych 17% i służb logistycznych 11%. Tak więc firmy wprowadzały co prawda nowe produkty, nowe procesy technologiczne i zmiany organizacyjne, ale innowacje te miały charakter nieskomplikowanych modyfikacji czy wręcz prostego naśladownictwa. Możliwości takiego niemal "beznakładowego" wprowadzania niewielkich innowacji dawał im mało wymagający rynek. Okres ten należy już jednak do przeszłości, a dalszy rozwój czy nawet sama tylko egzystencja firm zależą od zmiany strategii na zdecydowanie proinnowacyjną. 3. Analiza polityki regionalnej w Polsce i pozostałych krajach Europy środkowej i wschodniej wstępujących w maju 2004 roku do UE Cechą charakterystyczną przestrzeni społeczno-ekonomicznej państw Europy środkowej i wschodniej jest silna koncentracja potencjału gospodarczego w najbardziej rozwiniętych regionach, w których znajdują się wielkie aglomeracje miejskie. Towarzyszy temu wyraźny spadek w tworzeniu PKB udziału regionów o najmniejszej konkurencyjności gospodarek. Według danych z 2000 r. średnia wartość PKB w "UE-15" przekroczyła 22,6 tys. Euro, i była o blisko 3 tys. Euro wyższa niż średnio w "UE-25" oraz aż o 4 tys. wyższa niż w "UE-27". Pod względem PKB/mieszkańca prawie wszystkie regiony NUTS II krajów kandydujących znalazły się w 2000 r. w grupie 25% najbiedniejszych regionów "UE-25". Pomiędzy poszczególnymi kandydatami występują także bardzo znaczące różnice. Średnia wartość PKB/mieszkańca w najbogatszym spośród regionów krajów kandydujących jest aż 7 razy wyższa niż w najbiedniejszym regionie. Wskaźnik ten pokazuje, jak duże istnieją pomiędzy kandydatami różnice w poziomie zamożności społeczeństwa oraz jak prawdopodobnie różnych polityk gospodarczych wymagają te regiony. Także w ramach każdego z tych krajów poziom PKB/mieszkańca jest bardzo zróżnicowany. Po przystąpieniu do UE nowe kraje członkowskie znajdą się w polu działania wspólnej polityki regionalnej i strukturalnej UE. Typowy dla "UE-15"siedmioletni okres programowania tej polityki, zostanie jednak w odniesieniu do nowych krajów skrócony do lat 2004-2006. Dopiero w następnej perspektywie finansowej zostanie on wydłużony do siedmiu lat. Jest oczywistym, że w tym okresie nie uda się rozwiązać wszystkich problemów regionalnych. Kraje EŚW muszą więc skoncentrować swój wysiłek przede wszystkim na kilku priorytetowych działaniach w zakresie rozwoju regionalnego. Celem powinno być przede wszystkim opanowanie umiejętności długoterminowego planowania i zarządzania strategicznego poprzez wdrożenie programów tworzących klimat i podstawy dla długookresowego rozwoju gospodarczego i poprawy konkurencyjności, przy jak największym zaangażowaniu postawionych do ich dyspozycji środków strukturalnych. W budżecie UE, zgodnie z ustaleniami szczytu w Kopenhadze, na realizację polityki regionalnej w oparciu o fundusz spójności oraz fundusze strukturalne zagwarantowano w latach 2004-2006 dla nowych dziesięciu krajów 21,7 mld Euro. Aby je wykorzystać kraje kandydujące przygotowują odpowiednie programy rozwoju regionalnego, spójne z polityką regionalną UE. Muszą także zagwarantować we własnych budżetach współfinansowanie programów unijnych. Zarówno powierzchnia jak i potencjał ludności sprawiły, że największy udział w ich wykorzystaniu przypadnie Polsce. Z funduszy tych Polska będzie mogła uzyskać blisko 11,3 mld Euro, w tym aż 7,3 mld Euro na wsparcie regionów, których poziom PKB/mieszkańca jest niższy niż 75% średniej w UE oraz 3,7 mld Euro w ramach Funduszu Spójności. Jednym z elementów decydujących o sukcesie wdrażania nowej formuły polityki regionalnej jest budowa silnych i ekonomicznie niezależnych regionów gospodarczych. W większości krajów EŚW, krok ku temu został już uczyniony. W 2002 r. większość krajów kandydujących posiadała już system klasyfikacji regionów zgodny z Nomenklaturą NUTS. W Polsce wprowadzona 1.01.1999 r. reforma terytorialna kraju doprowadziła do powstania 16 nowych regionów na poziomie statystycznym NUTS II oraz 373 regionów na poziomie statystycznym NUST III. W większości państw trwają także prace, których celem jest budowa instytucji administracyjnych mających uczestniczyć w transferze funduszy strukturalnych. Prowadzone są także prace legislacyjne mające zapewnić w budżecie centralnym, a także budżetach samorządowych środki własne na współfinansowanie środków pomocowych. Kształtowanie nowej polityki przestrzennej w formie nowej polityki regionalnej w EŚW jest ukierunkowywane na podniesienie konkurencyjności regionów, poszczególnych miast, metropolii, gmin lub innych jednostek samorządu terytorialnego. Powszechnie akceptowane jest dążenie do podnoszenia konkurencyjności gospodarek - lokalnych, regionalnych lub krajowych. Jest to niewątpliwie wynik otwarcia gospodarek na rynki światowe oraz uruchomienia procesów integracyjnych z Unią Europejską. Zgodnie z założeniami opracowanych w latach 1997-2002 dokumentów programowych (w Polsce Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego), celem polityki regionalnej jest tworzenie warunków wzrostu konkurencyjności regionów oraz przeciwdziałanie ich marginalizacji. Działania te mają doprowadzić do osiągnięcia długofalowego rozwoju gospodarczego tych krajów, ich spójności ekonomicznej, społecznej i terytorialnej ze strukturami UE. Cele te mają zostać osiągnięte poprzez koncentrację środków krajowych i pochodzących z funduszy strukturalnych na takich priorytetach jak: Rozwój regionalny będzie determinowany poprzez czynniki socjo-kulturowe (takie jak pozom wykształcenia społeczeństwa, przedsiębiorczość, zdolność innowacji, obecność partnerów zagranicznych), polityczne (stabilizacja polityczna, kultura polityczna, kompetencje władz lokalnych), ekonomiczne (rozwój gospodarczy, konkurencyjność gospodarki, system prawny) oraz środowiskowe. Kluczową rolę w rozwoju regionalnym odgrywać będą nadal centra i metropolie wokół nich. Generalnie kontynuowana będzie tendencja do rozwoju metropolii, ale także częściowo przenoszenia dynamiki rozwoju z centrów do ich otoczenia. Integracja gospodarcza i polityczna EŚW z UE prowadzić będzie do lokalizacji działalności gospodarczej na osiach wschód-zachód oraz północ południe Mimo ogromnego zaawansowania prac w zakresie strategicznego formułowania celów i kierunków realizacji polityki regionalnej, nierozwiązanym pozostaje jednak wciąż dylemat: równość czy wydajność, i które regiony: silne czy słabe powinny być wspierane przez państwo. O sukcesie w rozwiązywaniu problemów regionalnych państw EŚW zdecyduje jednak na pewno to, na ile w przyjętych i realizowanych programach uda się doprowadzić do zintegrowania podejścia do sektorowych i regionalnych problemów gospodarki. Wykaz prac naukowych publikowanych, będących efektem realizowanego projektu:
|
